اين‌رو ، تنها عده‌اى اندك حاضر شدند امام عليه السلام را در مقابله با سپاه معاويه همراهى كنند كه البته نيز پس از مدتى متزلزل شدند . 2 . سستى سپاه : بسيارى از سپاهيان به دليل حوادث صفين و عدم‌اطمينان به اشراف و بزرگان سپاه ، بىهيچ پايدارى يا تسليم شدند و يا كنار كشيدند . 3 . حضور خوارج در سپاه : بسيارى از خوارج به انگيزه انتقام‌گيرى و كينه جويى همراه سپاه امام بودند ، ازاين‌رو چندان از حضرت و فرماندهان منصوب ايشان اطاعت نمىكردند . 4 . حفظ نخبگان شيعى : شيعه در دوره امام حسن عليه السلام با شهادت بزرگانى همچون مالك اشتر ، عمار ياسر ، ذوالشهادتين و نخبگان ديگر از صحابى پيامبر ، در وضعيتى خاص قرار گرفت . اندكى از نخبگان شيعى كه در عراق و مدينه حضور داشتند ، همراه امام عليه السلام در نبرد با معاويه شركت جستند ، اما با سستى و ناپايدارى و كمى سپاهيان بيم آن مىرفت كه همانند صفين ، اينان نيز به شهادت رسند و اين همان چيزى بود كه معاويه و مخالفان در پى آن بودند . در واقع استمرار فرايند انديشه شيعى با حفظ نخبگان و فرهيختگان شيعى ممكن بود ؛ آن هم در دورانى كه هنوز توده مردم درك درستى از انديشه شيعى و امامت الهى ( به دليل وضعيت فرهنگى ) جامعه نداشتند . خود امام عليه السلام در پاسخ به يكى از بزرگان شيعه كه به صلح معترض بود ، مىفرمايد : « زمانى كه ديدم شما قدرت كافى در اختيار نداشتند ، كار را تسليم كردم تا من و شما بمانيم » . « 1 » در سخنى ديگر نيز فرمود : من براى حفظ شيعيانمان از قتل ، مصالحه كردم و انديشيدم تا اين جنگ را تا مدتى به تأخير بيندازم . « 2 » 5 . جايگاه معاويه در نگاه نومسلمانان : معاويه با فريب و تبليغاتْ خويش را صحابى پيامبر صلى الله عليه و آله ، منصوب خليفه دوم و سوم ، سردار فاتح در مقابل سپاه روم و حافظ پيروزى شاميان عليه روميان معرفى مىكرد و از ديگر سو خود را از خاندان قريش و مورد تأييد تنى چند از صحابى پيامبر نيز مىدانست . از اين رو هنگامى كه پيشنهاد صلح و جلوگيرى از خونريزى را مطرح كرد ، در افكار عمومى اثر نهاد ؛ چنان كه حتى او را از حاميان اسلام دانستند . در چنين اوضاعى بايد ابتدا با در اختيار گرفتن فرصت و زمان كافى به افشاى چهره نفاق و خدعه و نيز به

--> ( 1 ) . علّامه محمد تقى مجلسى ، بحار الأنوار ، تحقيق محمدباقر محمودى ، ج 44 ، ص 19 . ( 2 ) . ابوحنيفه احمد بن داود دينورى ، الأخبار الطوال ، ص 220 .